Eikenprocessierupsen zeer vroeg uit eitjes gekropen

Ei-uitkomst

Op 24 maart zijn de eerste ei-pakketten uitgekomen in Hengelo. Ook vanuit Zuid Engeland is een zeer vroege eerste ei uitkomst gemeld op 25 maart. Daarna brak een koelere periode aan heeft het even geduurd voordat de rest van de ei-pakketten uitkwamen. Uiteindelijk zijn in het paasweekend de overige ei-pakketten uitgekomen in Dieverbrug (Drenthe), Almere (Flevoland), Noord-Holland, Zuid-Holland en Noord-Brabant. Ook in 2024 en 2025 was de ei-uitkomst vroeg, op 31 maart, maar nooit is het zo vroeg geweest als dit jaar. Dit betekent niet, per definitie, dat de ontwikkeling van de rups ook versneld verloopt, want dit is afhankelijk van de weersomstandigheden in april en mei en vooral van de bladontplooiing van de eik, de voedselbron van de rupsen.

De ei-uitkomst is altijd een teken dat het seizoen van de eikenprocessierups van start is gegaan. Ook al bezorgt dit ons al een aantal jaren niet meer de stress die we in het verleden ervaarden, is het duidelijk dat in delen van Nederland de EPR-populatie aan het toenemen is. Dit is niet overal het geval, de populatie is nog op veel plaatsen stabiel laag. Vooral in Noord-Nederland zijn in 2025 veel eikenprocessievlinders gevangen tijdens het feromoonvalonderzoek. Dit voorspelt een hogere plaagdruk in de noordelijke provincies in 2026. Voor provincie Utrecht, Noord-Brabant en Gelderland wordt een matige plaagdruk voorspeld aan de hand van de vlindervangsten. In de overige provincies is de voorspelde plaagdruk laag (artikel Nature Today). Het overgangsgebied, grofweg binnen de band van Flevoland naar Twente, kan hierbij lokaal ook een verhoogde plaagdruk ervaren.

Gelukkig is ook te zien dat het maatschappelijke draagvlak om samen te leven met de eikenprocessierups steeds meer een plek krijgt in de samenleving. Essentieel hierbij is de kennis van de verspreiding omdat we uit het verleden weten dat de plaagopbouw zich cyclisch herhaalt.

Eikenprocessierupsen in processie op weg naar eindknop.

Bladontwikkeling en brandharen

Op dit moment beginnen de eerste eiken langzaam maar zeker uit te lopen. Rond 16 april wordt verwacht dat de helft van de eiken in Nederland aan hun bladontplooiing zijn begonnen (De Natuurkalender). Op basis van fenologische modellen is de voorspelling dat het stadium met brandharen, het L4 stadium, tussen 15 en 18 mei is te verwachten. De temperatuur van de tussenliggende periode is hierbij sterk bepalend. Daarbij zijn dit ook de eerste rupsen die brandharen zullen ontwikkelen. De eikenprocessierupsen op bomen met een latere bladontwikkeling en lagere lokale temperaturen volgen later.

Dit model is gebaseerd op de temperatuur ontwikkeling van meerdere jaren. Naarmate de werkelijke temperaturen afwijken van de historische gemiddelde temperatuur, zal L4 eerder of later ontwikkelen. 

Preventieve bestrijding

Het afschalen van preventieve bestrijding zet zich nog steeds door. De belangrijkste reden hiervoor is de lage aantastingsgraad. Deze is onvoldoende hoog om preventief beheer te verantwoorden, zoals vastgelegd is in de bestrijdingsdrempel in de Leidraad Beheersing Eikenprocessierups. Bij de preventieve bestrijding wordt ook steeds meer overgeschakeld van de inzet van bacteriepreparaten naar de inzet van nematoden. Bij hoge aantastingswaardes kunnen nematoden echter minder effectief zijn. Nematoden worden altijd tweemaal toegepast. Eenmalige toepassing van nematoden heeft in het verleden al laten zien beperkt effectief te zijn.
Het is dus van belang dat de aantastingsgraad bekend is op die locaties waar preventieve bestrijding wordt toegepast. Mocht de bestrijdingsdrempel bereikt worden en het mogelijke risico voor de omgeving onaanvaardbaar zijn dan kan voor een preventieve bestrijding gekozen worden. Voorwaarde is dat alle ei-pakketten uitgekomen zijn. Gezien de huidige hoge temperaturen en informatie vanuit meerdere waarnemingen is dit nu al het geval. Daarbij hoort de minimum nachttemperatuur minimaal 4˚C te zijn. De inzet van preventieve bestrijding is alleen toegestaan onder geldende restricties vanuit de Omgevingswet en onderstaande voorwaarden.

Waarom het juiste moment essentieel is voor succesvolle nematodenbestrijding

Nematoden zijn gevoelig voor uv-licht en worden daarom in de avond en nacht toegepast. Nematoden kennen een contactwerking, wat betekent dat ze in de rupsen kruipen om ze te parasiteren. De verwachting is dat lokaal vanaf 9 april de minimum nachttemperatuur van 5˚C wordt bereikt. Al volgen daarna wat koudere nachten tot 15 april. Begin niet te vroeg en zorg dat tijdens de toepassing niet gespoten wordt bij te lage temperaturen. Naarmate de temperaturen in de nacht hoger zijn zullen de nematoden ook beweeglijker zijn en beter prederen.

Om te borgen dat alle omstandigheden goed zijn en de uitvoering zorgvuldig gebeurt, is het van belang dat de spuiters op onderstaande voorwaarden worden gewezen en hier toezicht op is:

• Toepassing nematoden tussen 20.00 en 6.00 uur.
• Stoppen als nachttemperatuur beneden 4˚C komt.
• Stoppen als windkracht boven 3 BFR komt, takken bewegen dan ruim.
• Stoppen als het zoveel regent dat bladeren/takken gaan druipen.
• Gehele kroon tot druipen toe bespuiten.
• Hanteer lage rijsnelheid, maximaal 1,5 km/uur bij jonge bomen tot nagenoeg stilstand bij volwassen bomen.
• Benadruk de noodzaak, beter nog verplicht het, om per spuitlocatie en minimaal elk uur, een spuitrapport in te vullen en laat zo mogelijk met een Track & Trace-systeem werken, dit om bij tegenvallende resultaten spuitomstandigheden te kunnen beoordelen.
• Houd rekening met bewoners, communiceer de werkzaamheden vooraf en instrueer spuiters begrip voor klachten te hebben en vriendelijk te blijven. Het publiceren van een realtime spuitkaart kan als communicatiemiddel ingezet worden, informeer bij onze GIS-specialisten naar de mogelijkheden.

Eén herhalingsbehandeling binnen 7 tot 10 dagen na eerste toepassing.

Inzet preventieve bestrijding met bacteriepreparaat

Preventieve bestrijding met het bacteriepreparaat Bacillus thuringiensis (BT) kan worden ingezet vanaf het moment dat er meer dan 40% bladontplooiing is. Momenteel verloopt de ontwikkeling van zowel eikenprocessierupsen als ook bladontwikkeling redelijk synchroon aan het seizoen 2025. Als deze trend zich doorzet dan kan lokaal in de laatste week van april begonnen worden met de inzet van BT.

Individuele eik met 40% bladontplooiing, geheel is nog te vroeg om met BT bespuiting te starten.

Zodra we een beter beeld hebben van de bladontplooiing, zullen we u op de hoogte brengen met de volgende nieuwsbrief.

Echte preventie begint met stimuleren natuurlijk beheer eikenprocessierupsen

Dankzij een lagere plaagdruk is er minder aandacht voor beheersing van de eikenprocessierups. Gezien de ervaring vanuit het verleden, waarin cyclische pieken zijn waargenomen, blijft het raadzaam om in te zetten op het stimuleren van natuurlijke plaagonderdrukking. Hiervoor is tijd nodig en juist met een lage plaagdruk kunnen predatoren en eikenprocessierupsen zich synchroon ontwikkelen.

Terra Nostra heeft samen met Nationale Bomenbank een pilot format ontwikkeld om juist nu actief met natuurlijk beheer aan de slag te gaan. Binnen afgekaderde projectdoelen en kansen ontwikkelen wij voor diverse gemeentes een format om werkelijk actief over te gaan tot meer natuurlijk beheer van eikenprocessierupsen populaties. Deze pilot is ontwikkeld door ons team van eikenprocessierups onderzoekers, ecologen en beheerspecialisten. Vraag vrijblijvend naar de laagdrempelige mogelijkheden die ook voor uw gebied ontwikkeld kunnen worden. Zo kan er balans worden opgebouwd om een robuust natuurlijk predatiesysteem te laten ontwikkelen.

Heeft u naar aanleiding van deze nieuwsbrief nog vragen of opmerkingen?

U bent vrij om deze nieuwsbrief binnen uw organisatie te verspreiden. Collega’s kunnen zich ook bij onderstaand mailadres aanmelden om op de EPR-maillijst gezet te worden. Indien er behoefte is om foto’s of tekst over te nemen willen wij u verzoeken schriftelijk toestemming te vragen bij het secretariaat van Terra Nostra via onderstaande gegevens. Heeft u nog vragen of opmerkingen neem dan contact op met Wendy Batenburg of Henry Kuppen op telefoonnummer 0184 – 69 89 93 of per e-mail info@terranostra.nu.